Średniowieczne zróżnicowanie

  Przez całe średniowiecze łacina była jedynym językiem w Europie zachodniej. Alfabet łaciński rozprzestrzenił się razem z armią rzymską w niemal całej Europie. Dziś używany jest na ogromnych obszarach kuli ziemskiej. Wczesny alfabet składal się z 21 liter, w I w. dodano do niego Z i Y.
Pismo łacińskie przejęte od Greków za pośrednictwem Etrusków, było prawie wyłącznie majuskulne i epigraficzne (kute lub ryte w twardym materiale). Dopiero z czasem zaczęto używać tej formy pisma na materiałach miękkich (papirus, pergamin). Ta pierwotna majuskulna forma występuje w 3 typach jako kapitała, uncjała i kursywa.
Charakterystyczną cechą rozwoju pisma za czasów Cesarstwa Rzymskiego jest podział na 2 klasy pisma: książkowego i użytkowego. Drugą cechę stanowi stałość i uniwersalność raz wykształconych zasadniczych typów pisma, które nie wykazują współcześnie wyraźnych różnic na całym obszarze Imperium, co nie wyklucza wywarzania się z biegiem czasu typów drugorzędnych.

KAPITAŁA będąca prototypem wszystkich form pisma łacińskiego, a przystosowana do epigrafiki odznacza się niezwykłą regularnością i proporcjami pomiędzy wysokością a szerokością. Dzieli się na:
              a/ napisy - tituli - wykonane pismem monumentalnym (scriptura monumentalis)
Gdy zaczęto używać materiałów miękkich do pisania przeniesiono kapitałę monumentalną do pisania ważniejszych dokumentów (kodeksy) i nazwano kapitała kwadratowa czyli elegancka- capitalis quadrata albo elegans. Przetrwała ona do VII w., potem występuje rzadko, najczęściej do pisania nagłówków, tytułów, cytatów, liter początkowych. Najpóźniejszym przykładem jej jest Zloty Kodeks Pułtuski z końca XI w. pisany kapitałą elegancką z domieszką uncjały.
Litery tej kapitały mają schemat prawie kwadratowy i jednakową wysokość, oprócz B, F, L, które przewyższają nieco inne litery, a G, N, Q, V wysuwają ku dołowi ogonki i końce trzonków.
Brak odstępów między wyrazami i interpunkcji. Rzadko stosowano skróty i ligatury (łączenie z sobą sąsiednich lite).
Kapitała monumentalna z IV w. po Chr.
                                                     INPOSYIT NATVRA LOCI[S
                                                     DEYCALION VACVM LA[PIDES
                                                     VNDE HOMINES NATI DV[RVM
                                                     PINGVE SOLVM PRIMIS EX
                                                     FORTES INVERTANT TAVR[I

               b/ różnego rodzaju dokumenty (ustawy, traktaty) - acta - głównie ryte na tablicach miedzianych lub brązowych (spiżowych) (scriptura actuaria) o mniejszej wielkości i swobodniejszych pociągnięciach (książki, teksty), którą w późniejszym czasie zastosowano do mniej ważnych tekstów i nazwano capitalis rustica-kapitała chłopska.Jest ona drobniejsza i płynniejsza od eleganckiej. Litery są wyższe, węższe, o delikatniejszym pociągnięciu, a kreski są z lekka wygięte. A pozbawione jest wewnętrznej kreski, a E, F, L i T mają kreski poziome bardzo skrócone i pozbawione końcowych nasadek, jakie posiadają w kapitale eleganckiej.
Brak odstępów między wyrazami i interpunkcji. Rzadko stosowano skróty i ligatury (łączenie z sobą sąsiednich liter.

Kapitała chłopska mniejsza z IV w. po Chr

                                DAT TIBI PRAETERA FORTVNAE PARVA PRIORIS.
                                MVNERA RELIQVIAS TROIA EX ARDENTE RECEPTAS.
                                HOC PATER ANCHISES AVRO LIBERAT AD ARAS


Kapitała chłopska większa z V lub VI w. po Chr.

                             CARMINA TVM MELIVS CVM VENERIT IPSE CANEMVS
                             CONQVAESITIO DE AGRIS CVM GALLO CORNELIO
                             EXTREMVM HVNC ARETHVSA MIHI CONCEDE LABOREM

UNCJAŁA  III,IV w.po Chr.- przejawia się skłonnością do zaokrąglania prostych i łamanych pod kątem prostym trzonków liter kapitały. Uncjała jest pismem mieszanym: dwie trzecie alfabetu to litery kapitały(eleganckiej), a jedna trzecia uncjalne (dokładnie, które to kwestia sporna) i minuskulne.Uncjalne są bez wątpienia
- A ma lewą cienką kreskę obniżoną do połowy prawego grubszego trzonka, łącząc się u nasady  środkową czareczką i tworząc z nią rodzaj dzióbka, w pierwotnej swej formie (IV-Vw.) silnie ostrego i wysuwającego się niekiedy poniżej dolnej linii schematu. W późniejszych czasach(V-VIII w.) dzióbek ten tępieje i zaokrągla się na kształt brzuszka.
- D trzonek prosty przybiera kształt łuku, który bezpośrednio przechodzi w brzuszek, kończący się u góry tępą kreską, objawiającą skłonność do przedłużenia (może być pisane jednym pociągnięciem zaczynając od lewej albo dwoma pociągnięciami: od lewej i od prawej strony).
- E pisze się dwoma pociągnięciami, z których jedno w kształcie dużego łuku jest połączeniem kapitalnego trzonu z dwiema zewnętrznymi kreskami, drugie pociągnięcie w środku łuku oddaje kreskę wewnętrzną w kształcie języczka, zrazu (IV-Vw.) wyżej położonego, w późniejszych czasach zajmującego sam środek łuku.
- M składa się z trzech trzonów połączonych dwoma łukami, przy czym w starszej formie pierwszy trzon jest prosty, a dwa następne łukowato wygięte w lewą stronę, w fazie późniejszej (od VI w.) i lewy trzon tworzy łuk wygięty w prawo, dzięki czemu litera otrzymuje symetryczny, piękny kształt.
- F, P, R - zdradzają skłonność do przedłużania trzonków poniżej dolnej linii, przy zachowaniu kapitalnego kształtu.
- T, V - uzyskują formy okrągłe, trzonek T przyjmuje czasem postać łuku, a belka u góry również jest bardziej płynna, w Ł łuk uwydatnia się z lewej strony (przypominając U).
Od końca VIII w. uncjała wychodzi z użycia ustępując miejsca minuskule karolińskiej. Dostrzec ją można jednak w inicjałach i nagłówkach czy ważnych tekstach np. kodeksach.

Uncjała ok. r. 700
                                                     FACTUM EST AUTEM CUM
                                                     TURBAE INRUERENT IN EUM
                                                     UT AUDIRENT VERBUM DEI
                                                     ET IPSE STABAT SECUS STAGNUM
                                                                GENESARETH
                                                     ET UIDIT DUAS NAUES STANTES

KURRENTA i KURSYWA
Uncjała i kapitała były używane do pisania luksusowych kodeksów lub drogocennych książek, ale jeśli rękopis nie wymagał tak wielkiej staranności kaligraficznej pismo było bardziej swobodne i najbardziej zwracano uwagę na jego czytelność. Takie pismo pośpieszniej pisane, zaniedbujące przez to pewne walory estetyczne, ale zachowujące tradycyjne kształty nazywamy kurrentą. Najwcześniejsza jest nam znana z czasów około narodzenia Chrystusa (między 31 r. przed Chr. a 79 r. po Chr.) odkryta w papirusach herkulańskich fragmenty pieśni o bitwie pod Akcjum, Carmen de bello Actiaco. Znana była z upraszczania form niektórych liter, prostowania zbyt wygiętych łuków (np. w S), skracania zbyt niewygodnych, wydłużonych linii.
Kurrenta kapitalna rzymska z czasów ok. Nar. Chr.
                                                 [CERV]ICIBVS ASPIDE MO[LLEM]
                                                 TRAHITURQVE LIBI[DINE]
                                                 [BRE]VIS HVNC SINE M[ORSIBVS]
                                                 [PA]RS INLITA PARVA



Starsza kursywa rzymska z lat 55-57
                                               SEX POMPEIO N PROCVLO
                                               C CORNELIO MACRO II VIR I D
                                                           XI K MART
                                               PRIVATVS COLONIAE SER
                                               SCRIPSI ME ACCEPISSE AB
                                               L CAECILIO IVCVNDO SEST
                                               ERTIOS MILLE SESCENTOS


Kurrenta przeznaczona do potrzeb życia codziennego - podręcznych zapisków, rachunków, kwitów. wykorzystywała  głównie drewniane tabliczki pokryte woskiem, na których ryto rylcem zapiski i notatki. Znane było też graffiti - ryte lub naniesione pędzlem napisy na murach (np. ogłoszenia, odezwy, teksty miłosne). Dużą ilość tabliczek woskowych, znaleziono zwłaszcza w Pompei, w domu bankiera Cecyliusza Jukunda z lat 55-57 po Chr. (podobne w siedmiogrodzkich kopalniach złota w Vorospatak - 131-167). Charakterystyczną w tej kursywie jest litera:
- B, która przypomina d (dolny brzuszek po lewej stronie trzonu)
- E pisana w postaci dwóch równoległych kresek pionowych, prostych I I lub łukowatych ( (
- M ma postać czterech takich równoległych kreseczek ( pierwsza najdłuższa)
- R ma kształt pośredni między formą majuskulną a minuskulną - trzon nieco wygięty przedłużony w dół z    belką na wierzchu(jak p).
Z II w. po Chr. mamy materiał papirusowy głównie z etruskich grobów z kursywną kapitałą i - od III w. po Chr. - kursywną uncjałą.
III-IV w po Chr.- przejście do minuskuły, nowa faza rozwojowa objawiająca się skłonnością do ligatur.
Szybkie, płynne pismo sprawiało, że litery tworzyły ze sobą sploty często zmieniające kształty liter, zwłaszcza gdy litery zachodziły jedna na drugą zatracając swoją indywidualność i sprawiając duże trudności w odczytywaniu tego pisma. W piśmie tym przeważa kursywa minuskulna zwana młodszą kursywą rzymską, w której tkwią korzenie tzw. małego alfabetu.
V w - cesarska kursywa znana z rzymskiej kancelarii cesarskiej w Konstantynopolu ze specjalnej kursywy minuskulnej, znanej z odkrytych w Egipcie papirusów
V-VI w.-bardzo różnorodna pod względem kształtu liter i mnóstwa ligatur kursywa znana z dokumentów papirusowych, głównie z Rawenny. Łączone są w niej nie tylko litery jednego wyrazu, ale i końcowe litery wyrazu zahaczają o pierwszą literę następnego- tak powstaje trudny do rozwikłania splot. Niektóre z tych ligatur utrzymują się przez całe średniowiecze, jak np. & - et.  Wykształca się w tym piśmie typ minuskulny, w którym a, m, n, o, t, u i mieszczą się w dwóch wewnętrznych liniach, zaś b, d, h. k, l mieści tam tylko swoje główne części, wysyłając laski ku górnej linii, a g, p, q ku dolnej linii. Reszta liter c, e, r, y, z nie ma zdecydowanych wielkości, podobnie f wykracza to w górę to w dół.
Do charakterystycznych liter należą:
-otwarte a w kształcie cc lub u
-krótkie i zaokrąglone m, n
-podobne do siebie r i f, różniące się tylko tym, że ramię r osadzone jest na trzonie pod kątem ostrym, a długie f tworzy łuk
-u ma okrągłą uncjalną formę, podobną do a, od którego się różni tym, że prawa kreska jest u dołu prosta, nie jak przy a łukowato zagięta (jak u).
Młodsza kursywa rzymska przetrwała we Włoszech do 1231, kiedy cesarz Fryderyk II konstytucją zabronił jej używania, ponieważ tak bardzo stała się zwyrodniała i nieczytelna. Rzadko używano kursywy minuskulnej dla celów literackich (książki, glosy), ale wtedy jest ona o wiele regularniejsza i czytelniejsza niż kursywa dokumentalna.
Młodsza kursywa rzymska dała początek pismom tzw. szczepowym, z których wykształciła się z czasem minuskuła karolińska.

Młodsza kursywa rzymska (minuskulna) z IV w.
                                                    [beni]gnitas tua sit praedita tum
                                                    [maxim]e qui a me cultore tuo hono-
                                                    quod honeste respicere velit
                                                    [praedic]abilis quapropter theofanen


PÓŁUNCJAŁA
Wzajemne oddziaływanie na siebie dziedziny książki czy zwykłej notatki sprawia, że pismo książkowe zaczyna przejawiać dukt właściwy pismu użytkowemu, a pismo kursywne dąży do większej czytelności i wyrazistości. W ten sposób dochodzi do "odmajuskulenia" pierwszego z nich przez wprowadzenie do pisma kaligraficznego elementów minuskulnych, które już całkowicie opanowały młodszą rzymską kursywę.
Pod wpływem tych kursywnych tendencji wyłania się nowy typ pisma kaligraficznego - półuncjała (scriptura semiuncialis). Pierwsze ślady pochodzą z III w. po Chr., a rozwinięta postać występuje ok. 500 w., a przez kolejne 400 lat powoli wypiera majuskułę i uncjałę w zakresie dzieł prawniczych i kościelnych.
            Przewagę mają w nim elementy kursywne i minuskule, z wyjątkami maju skulnymi (N, czasem Є, R i S), stąd czasem nazwa scriptura mixta – pismo mieszane, jednak na ogół uznawana jest jako pismo minuskulne. Od kursywy minuskulnej różni się spokojnym i estetycznym charakterem kaligraficznym, skromnym stosowaniem ligatur i skróceń (kursywa minuskulna jest nimi przeładowana).
    Najbardziej typowe litery półuncjały:
-a
-g
-r 
-N
  Minuskulne formy mają litery:
-b
-d
-m
-p
-q
-u

Pismo książkowe, przejściowe od uncjały do minuskuły z VI/VII w.
                                                               Papinianus quoque probat:
                                             Idem libro tertio disputationum in potestate
                                             manente filia pater sponso nuntium remit -
                                             tere potest et sponsalia dissoluere enimvero
                                             si emancipata est non potest nenque nuntium
                                             remittere neque quae dotis causa data sunt


Dążność do zaokrąglania łuków objawia się prócz tych liter także u litery t, która ma uncjalną formę.
Najstarsze rękopisy z IV w. pisane archaiczną półuncjałą, pochodzą z Egiptu i płn.-zach. Afryki.
Pięknym okazem półuncjały jest watykański rękopis św. Hilarego z Poitiers De Trinitate (poniżej), z pocz. VI w.
Półuncjała stała się podstawą, na której rozwinęło się pismo irlandzkie oraz przyczyniła się do powstania minuskuły karolińskiej.
Półuncjała z pocz. VI w.

                                    [pro]prium quod de eo dictum est hic est filius me -
                                    us dilectus cum meus etiam illis proprium
                                    esse dicatur, quos non natos esse manifes-
                                    tum est non natos autem esse licet nati
                                    esse dicantur uel ex eo docetur cum dici

 PISMA SZCZEPOWE
powstały pod wpływem rozbicia politycznego Europy zachodniej z młodszej kursywy rzymskiej rozbitej teraz na odłamy regionalne.  Zachwiał się i zanikł w tym czasie rozdział między pismem książkowym a użytkowym. "Gorsze" pismo, kursywne, używane dawniej w epoce klasycznej tylko do celów codziennych weszło w dziedzinę książkową i prawie całkiem ją opanowało lub silnie wpływało na zmianę charakteru pisma kaligraficznego

Italia
Kuriała papieska (kursywa) w bulli papieża Jana VIII z 876 r.
                                                              de his quae in prefato priulegio deu i[n
                                                              premisimus factis continentur uel i[n
                                                              fuerint his specialibus usibus iure colla[ta
                                                              quicquam minuere uel offerre siue suis usib[us


Pismo montekassyńsko-benewenckie ok. 1087 r.
 neque stare posset cum iis qui eum in sellula portabant
indici offertur; quorum unus quidem statim negauit, alter
uero nomine Eunus cum codem sene in domini confessione per-
durat. Quigue iubentur camelis impositis per totam cir

Pismo montekasyńsko-benewenckie z poł. XIII w.

Anno M. C°C.sexagesimo. Mense Januarii, III indiccione. Pro inlicitis conces-
sionibus ecclesarium et indebitis collacionibus beneficiorum. Pro multis dona-
cionibus et alienacionibus possesionum nec non feudorum et tenimentorum
excusacionibus diuersis modis ac temporibus quandoque

Hiszpania
Pismo wizygockie prawdopodobnie z X w.

Verba amos qui fuit in pastoralibus de the-
cuę, que uidit super israhel in diebus
Ozię regis iuda et in diebus hieroboam
filii ioas regis israhel ante duos annos
terręmotus. Et dixit dominus. De syon ru-
Giet, et de iherusalem dabit uocem suam.


Francja
Pismo tzw, merowińskie z VIII w. po Chr.
pauperes uita temporale. Et pro isto tam
paruo terreno qui semine accipietis messem
uitam aeternam per dominum nostrum Ihesum Xpistum fi-
lium tuum cui est honor et gloria in saecu-
la saeculorum Amen.


Wyspy Brytyjskie
Pismo wyspiarskie (irlandzkie) z ok. 700 r. po Chr.

Similiter et principes sacerdotum
inludebant eum cum scribis
et senioribus dicentes alios saluos
fecit. Se ipsum non potest sal-
uum facere si rex israhel est dis-
cendat nunc de cruce et crede-
mus ei

Ostra minuskuła irlandzka z XII w.

eris potestatem habens super decem civitates. Et
alter uenit dicens domine mina tua fecit quinque minas.
Et huic ait esto super V. civitates. Et alter uenit dicens :Domine
ecce mina tua, quam habui repossitum in sodario
Timui enim quia homo austerus es, tollis quod non possu-
Isti et metis quod non seminasti


Pismo wyspiarskie (anglosaskie) z ok. 700 r. po Chr.
 
Tekst główny  (wiek VIII)                    Glosa (wiek X)
Beati qui lugunt nunc                         eadge bidon da de gemęnas nu
Quoniam ipsi                                     forðon ða
Consolabuntur                                   gefroefred biðon eadge biðon ða ðe hynegrað
Beati qui esuriunt                               and dyrstas soðfęstnisse
Et sitiunt iustitiam                               forðon ða ilco
Quoniam ipsi                                     gefylled biðon vel geriorded
Saturabuntur                                      eadge biðon miltheorte


MINUSKUŁA KAROLIŃSKA
W czasie gdy destruktywne czynniki polityczne wprowadzają w życie chaos i grożą zagładą dorobkowi doby antycznej dochodzi do głosu Kościół usiłując przywrócić zachwianą równowagę materialną i duchową. Od VII w. w różnych regionach pisarskich widać tendencje do ujednolicenia i uszlachetnienia skomplikowanej i nieestetycznej  kursywy rzymskiej o wybujałych kształtach liter, przeładowanej ligaturami, nieczytelnej wskutek stłoczenia liter i braku odstępów między wyrazami Z tendencją do uszlachetniania kursywy idzie tendencja rozwojowa półuncjały, w której wykształca się pismo minuskulne, wykształcając budowę lasek dolnych i górnych tzw. długich liter, przybiera lżejsze formy i szczuplejsze wymiary, wprowadza lepsze oddzielanie wyrazów, adaptuje pewne ligatury i rozszerza system abrewiatur.
Pierwszy raz pojawia się to pismo na Ewangeliarzu Gotszałka, pisanym na zlecenie Karola Wielkiego i jego małżonki Hildegardy. (lata 781-783), przy czym minuskułą karolińską zapisano tylko 2 strony (wiersz dedykacyjny), a pozostałą część uncjałą.
W całości karoliną napisany jest  Złoty Psałterz Karola Wielkiego, ofiarowany papieżowi Hadrianowi I, a także kilka jemu współczesnych utworów.

Minuskuła karolińska z końca VIII w. Złoty Psałterz Karola Wielkiego. Ręka Dagulfa.
INCIPIVNT CANTICI
CANTICVM ESAIE PROPHETE
CONFITE -
bor tibi domine quoniam ira-
tut es mihi, conuersus
est furor tuus et consolatus es me.
Ecce deus saluator meus, fiducialiter agam
et non timebo.


Półuncjała skryptorii w Tours z  IX w.
ab oratione numquam laxauerat
EXPLICIVNT CAPITVLA.
PLERIQVE MORTALIVM
studio et gloria saeculari inaniter
dediti exinde perennem ut putabant
memoriam nominis sui quaesiuerunt.


Liber Diurnus. Minuskuła północno-włoska z pocz. IX w.
fessionis nostrae paginam per libro illum no-
tarium scribendam dictauimus,
et in sacro scrinio sanctae apostoli-
cae sedis beatitudini uestrę con-
tradimus. SVBSCRIPTIO EPISCOPI.
Ille indignus episcopus sanctae ecclesiae, ille huic
promissioni sponsionique ortho-
doxae fidei fideliter a me facta


Prekarolina z Corbie (Pikardia), typ Maurdramnusa 772-780 Św. Hieronima
In diebus illis stans Petrus in med[io]..
dixit: Viri fratres uos scitis ąuod fac[tum]..
uerbum per uniuersam iudeam.  Incip[it]..
a Galilea, post baptismum quod p[..
Iohannes Ihesum a Nazareth.


Minuskuła karolińska skryptorii tourskiej z IX w. z późniejszą glosą. Eneida Wergilego.

                               Tekst główny                                           Glosa interlinearna
Decurrere rogos ter maestum funeris ignem               cirumiere       gemitus
Lustrauere in equis ululatusque ore dedere                 ysterologia:prius est enim ut arma spargantur lacrimis
Spargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma                   quae corpori adhaerent quam terra
It caelo clamorque virum clangorque tubarum             uadit ad caelum
Hic alli spolia occisis direpta Latinis                           tunc id est spolia illa quae de corporibus
                                                                                mortuorum Latinorum abstulerant



Minuskuła romańska z XI/XII w. kardynała Deusdedida. Collectio canonum między 1099-1118
Ro]manę R. (błąd zam. E) leonem. Numquid ibi legitur inquisitionem (razura) fuisse factam, utrum iuste an iniuste Dio-
scorus ipsam excommunicationem dictasser? Non plane, set quasi (przekr.) absque (nadps.)omni
    controuersia hoc in eo ulti sunt quia cum esset
inferior, potiorem quibus libet conatus est lacessere iniuriis. Teste Anatholio constantinopolitano.


Kursywa merowińska w dokumencie Karola Wielkiego dla opactwa w St. Denis z 790

(Chrismon)CAROLUS GRATIA DEI REX FEANCORUM ET LANGOBARDORUM AC PATRICIUS
bonae memoriae pippini quondam regis seu et auunculi nostri Carlo[manni]
quasi iure proprio possedebant iniuste. Et aliquas exinde iam per uindit[iones]
seu ab aliis hominibus per cartas uinditionis exinde per aliquas uisus fu[it]


Kuriała papieska z domieszką minuskuły karolińskiej. Bulla papieża Paschalisa II z 1102.
PASCHALIS EPISCOPVS SERVVS SERVORVM DEI DILECTO FILIO
ANSELMO ABBATI VENERABILIS MONASTERII SANCTI
Pie postulatio uoluntatis effectu prosequente compleri. Quatinus et de[votionis]
[indubitan]ter assumat . Quia igitur dilectio tua ad sedis apostolice portum
confugiens eiu[s]
et beati Peri monasterium, cui per dei gratiam abbas inpositione nostra-
rum manu(u)m inst[titutus]









BIBLIOGRAFIA
W. Semkowicz, Paleografia łacińska, Kraków 2011, wyd.III, s.181-192